Đào tạo kép — học viên học lý thuyết tại trường và thực hành sản xuất thật tại nhà máy — là mô hình các nhà máy FDI tại Việt Nam đang mở rộng nhanh nhất để tự chủ nguồn kỹ thuật viên. Nhưng mô hình này đứng trên hai lớp hợp đồng và ba nhóm trách nhiệm khác nhau; bài viết phân tách rõ để doanh nghiệp và trường nghề thiết kế đúng ngay từ đầu.
Căn cứ pháp lý
- Luật Giáo dục nghề nghiệp 124/2025/QH15: liên kết đào tạo giữa cơ sở giáo dục nghề nghiệp và doanh nghiệp, trong đó chương trình đào tạo có phần thực hành, thực tập tại doanh nghiệp theo hợp đồng liên kết đào tạo.
- Bộ luật Lao động 45/2019/QH14, Điều 61: khoản 3 (đã được sửa đổi bởi Luật 124/2025) — người sử dụng lao động tuyển người vào học nghề, tập nghề để làm việc cho mình thì không được thu học phí; khoản 5 — người học nghề, tập nghề trực tiếp hoặc tham gia lao động thì được trả lương theo mức do hai bên thỏa thuận.
- Luật An toàn, vệ sinh lao động 84/2015/QH13: người học nghề, tập nghề và người thực hành tại nơi làm việc thuộc đối tượng được bảo đảm an toàn, vệ sinh lao động; đơn vị tiếp nhận phải huấn luyện an toàn và bảo đảm điều kiện thực hành an toàn.
Học viên vừa học vừa làm có được trả lương?
Câu trả lời phụ thuộc vào tính chất phần thời gian tại nhà máy. Phần thực hành theo chương trình học thuần túy (quan sát, luyện tay nghề trên dây chuyền đào tạo, không tạo sản phẩm thương mại) không làm phát sinh quan hệ lao động và không bắt buộc trả lương — học viên ở đây giữ tư cách người học của trường. Nhưng khi học viên trực tiếp hoặc tham gia lao động tạo ra sản phẩm, dịch vụ cho doanh nghiệp, khoản 5 Điều 61 Bộ luật Lao động áp dụng: học viên được trả lương theo mức do hai bên thỏa thuận. Ranh giới thực tế được xác định bằng bản chất công việc thực tế chứ không bằng tên gọi trong giấy tờ: một học viên đứng máy sản xuất hàng thương mại toàn thời gian trong nhiều tháng thì phần lao động đó phải được trả lương thỏa thuận, và doanh nghiệp lạm dụng nhãn học viên để dùng lao động không lương đối mặt rủi ro bị xác định lại quan hệ lao động kèm truy thu các nghĩa vụ. Trong mô hình đào tạo kép chuẩn, hợp đồng liên kết và thỏa thuận với học viên nên ghi rõ: tỷ lệ thời gian học và làm, mức lương hoặc trợ cấp cho phần tham gia lao động, bảo hiểm và các chế độ kèm theo — tránh để khoảng trống khiến mỗi bên hiểu một kiểu khi có tranh chấp.
Tai nạn khi thực hành ai chịu trách nhiệm?
Trách nhiệm an toàn đặt trước hết lên đơn vị đang quản lý hiện trường thực hành — nhà máy FDI. Theo Luật An toàn, vệ sinh lao động, người học nghề, tập nghề và học viên thực hành tại nơi làm việc phải được huấn luyện an toàn, vệ sinh lao động trước khi thực hành, được trang bị phương tiện bảo hộ và chỉ thực hành trên máy móc, công đoạn phù hợp với trình độ đã được huấn luyện; nhà máy không được bố trí học viên vào công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm ngoài phạm vi pháp luật cho phép đối với người học. Khi tai nạn xảy ra trong quá trình thực hành, xử lý đi theo hai đường: đường chế độ — học viên tham gia lao động tại doanh nghiệp được xem xét hưởng chế độ tai nạn lao động theo quy định áp dụng cho người học nghề, tập nghề bị tai nạn trong thời gian thực hành sản xuất, với chi phí khám chữa và trách nhiệm bồi thường, trợ cấp phân bổ theo kết luận điều tra tai nạn và mức độ lỗi; đường hợp đồng — hợp đồng liên kết đào tạo giữa trường và doanh nghiệp phân định trước trách nhiệm của từng bên về bảo hiểm, chi phí y tế và bồi thường, nhưng phân định hợp đồng không loại bỏ trách nhiệm pháp luật của đơn vị quản lý hiện trường trước Nhà nước và người bị nạn. Thực hành bắt buộc rút ra là: doanh nghiệp phải đưa học viên thực hành vào danh sách huấn luyện an toàn và bảo hiểm tai nạn như một nhóm lao động đặc thù ngay từ ngày đầu tiên, và trường nghề phải kiểm tra điều kiện an toàn của xưởng thực hành trước khi gửi học viên.
Hợp đồng đào tạo kép ký với ai?
Có hai lớp hợp đồng chạy song song và không thay thế nhau. Lớp thứ nhất là hợp đồng liên kết đào tạo ký giữa trường nghề và doanh nghiệp theo Luật Giáo dục nghề nghiệp: nội dung gồm chương trình và khối lượng thực hành tại doanh nghiệp, số lượng học viên, tiêu chuẩn người hướng dẫn tại nhà máy, trách nhiệm bảo đảm an toàn, cơ chế đánh giá kết quả thực hành và việc trường cấp văn bằng, chứng chỉ cho học viên hoàn thành — bằng cấp vẫn do trường cấp vì học viên là người học của trường. Lớp thứ hai là quan hệ giữa doanh nghiệp và từng học viên: nếu học viên chỉ thực hành theo chương trình của trường, quan hệ này thể hiện bằng thỏa thuận thực hành hoặc phụ lục của hợp đồng liên kết xác định nội dung công việc, thời gian, lương cho phần tham gia lao động và bảo hiểm; nếu doanh nghiệp tự tuyển người vào học nghề để làm việc cho mình (ngoài chương trình của trường), quan hệ trở thành hợp đồng học nghề, tập nghề trực tiếp giữa doanh nghiệp và người học theo Điều 61, Điều 62 Bộ luật Lao động, trong đó doanh nghiệp không được thu học phí theo khoản 3 Điều 61 đã sửa đổi và phải ký hợp đồng lao động khi người học đạt điều kiện sau học nghề. Doanh nghiệp FDI cần xác định rõ mình đang ở mô hình nào — liên kết với trường hay tự đào tạo — vì nhầm lẫn hai mô hình là nguồn tranh chấp phổ biến nhất về lương và tai nạn của học viên.
Khuyến nghị thiết kế mô hình đào tạo kép
Bốn tài liệu làm nên bộ khung tối thiểu: hợp đồng liên kết đào tạo có điều khoản an toàn và bảo hiểm chi tiết; chương trình thực hành phân định rõ giờ học và giờ tham gia lao động kèm mức lương thỏa thuận; danh sách người hướng dẫn tại nhà máy đạt chuẩn kỹ năng và an toàn; và quy trình xử lý sự cố tai nạn thống nhất giữa trường và nhà máy. Doanh nghiệp nên rà soát mô hình mỗi năm học vì tỷ lệ học viên chuyển sang lao động thật tăng dần theo năm học cuối, kéo theo nghĩa vụ lương và bảo hiểm tăng tương ứng.
Câu hỏi thường gặp
Học viên vừa học vừa làm trong nhà máy có được trả lương?
Khi học viên trực tiếp hoặc tham gia lao động tạo sản phẩm, dịch vụ cho doanh nghiệp thì có: khoản 5 Điều 61 Bộ luật Lao động quy định người học nghề, tập nghề trong trường hợp này được trả lương theo mức hai bên thỏa thuận. Phần thực hành thuần túy theo chương trình học không tạo sản phẩm thương mại thì không bắt buộc trả lương. Ranh giới tính theo bản chất công việc thực tế, không theo tên gọi giấy tờ.
Tai nạn khi thực hành ai chịu trách nhiệm?
Trước hết là nhà máy quản lý hiện trường thực hành: phải huấn luyện an toàn trước, trang bị bảo hộ và không bố trí việc nguy hiểm ngoài phạm vi cho phép cho người học. Tai nạn trong thực hành sản xuất được xử lý theo chế độ tai nạn lao động áp dụng cho người học nghề, tập nghề, với trách nhiệm bồi thường phân bổ theo kết luận điều tra và phân định trong hợp đồng liên kết — nhưng hợp đồng không xóa được trách nhiệm pháp luật của đơn vị quản lý hiện trường.
Hợp đồng đào tạo kép ký với ai: trường hay doanh nghiệp?
Cả hai lớp: hợp đồng liên kết đào tạo ký giữa trường nghề và doanh nghiệp theo Luật Giáo dục nghề nghiệp (trường vẫn là bên cấp bằng), đồng thời có thỏa thuận với từng học viên về công việc, lương phần tham gia lao động và bảo hiểm. Nếu doanh nghiệp tự tuyển người học nghề cho mình ngoài chương trình trường thì ký hợp đồng học nghề trực tiếp với người học theo Điều 61, 62 Bộ luật Lao động và không được thu học phí.