Người nước ngoài cư trú bất hợp pháp bị phát hiện thì bị xử lý ra sao — phạt tiền, buộc xuất cảnh hay trục xuất? Câu trả lời ngắn gọn: tùy tính chất, mức độ vi phạm, trình tự gồm các bước: phát hiện và thông báo → lập biên bản vi phạm hành chính → xử phạt theo 7 bậc quá hạn → buộc xuất cảnh, và trong trường hợp nghiêm trọng/tái phạm → trục xuất theo Nghị định 59/2026/NĐ-CP (hiệu lực 01/4/2026).
1. “Cư trú bất hợp pháp” là gì?
“Cư trú bất hợp pháp” trong bài này bao gồm: quá hạn tạm trú/thị thực/thẻ tạm trú mà không xuất cảnh; cư trú không có giấy tờ hợp lệ (nhập cảnh trái phép rồi ở lại); cư trú tại khu vực cấm. Hành vi cư trú trái phép bị nghiêm cấm tại khoản 3 Điều 5 Luật Nhập cảnh, xuất cảnh, quá cảnh, cư trú của người nước ngoài tại Việt Nam (văn bản hợp nhất VBHN 62/VBHN-VPQH).
2. Ai phát hiện phải báo ngay cho cơ quan Công an
Cơ quan, tổ chức, cá nhân phát hiện dấu hiệu vi phạm pháp luật về nhập cảnh, xuất cảnh, quá cảnh, cư trú của người nước ngoài phải thông báo ngay cho cơ quan Công an nơi gần nhất (khu vực biên giới: công an hoặc đồn, trạm Biên phòng nơi gần nhất) — khoản 2 Điều 45a VBHN 62.
3. Bước 1 — Lập biên bản vi phạm hành chính
Lực lượng chức năng lập biên bản vi phạm hành chính theo Luật Xử lý vi phạm hành chính (đã sửa đổi bởi Luật 67/2020/QH14 và các luật sửa đổi sau đó). Trong trường hợp cần thiết, có thể áp dụng tạm giữ hành chính để ngăn chặn vi phạm tiếp diễn hoặc bảo đảm thi hành quyết định xử phạt.
4. Bước 2 — Xử phạt vi phạm hành chính theo Điều 21 NĐ 282/2025/NĐ-CP
Nghị định 282/2025/NĐ-CP (hiệu lực 15/12/2025, thay NĐ 144/2021/NĐ-CP), Điều 21 quy định mức phạt theo 7 bậc thời gian quá hạn: dưới 16 ngày phạt 0,5–2 triệu đồng (điểm đ khoản 2); từ 16 ngày đến dưới 30 ngày phạt 5–10 triệu (điểm b khoản 4); từ 30 ngày đến dưới 60 ngày phạt 10–15 triệu (điểm b khoản 5); từ 60 ngày đến dưới 90 ngày phạt 15–20 triệu (điểm b khoản 6); từ 90 ngày đến dưới 180 ngày phạt 20–25 triệu (điểm d khoản 7); từ 180 ngày đến dưới 01 năm phạt 25–30 triệu (khoản 8); từ 01 năm trở lên phạt 30–40 triệu (điểm e khoản 9). Trường hợp vượt biên rồi ở lại không có giấy tờ hợp lệ: phạt 30–40 triệu đồng.
5. Bước 3 — Buộc xuất cảnh
Người nước ngoài hết thời hạn tạm trú nhưng không xuất cảnh có thể bị buộc xuất cảnh (Điều 30 khoản 1 điểm a VBHN 62); thẩm quyền áp dụng thuộc cơ quan quản lý xuất nhập cảnh.
6. Bước 4 — Trục xuất theo NĐ 59/2026/NĐ-CP (trường hợp nghiêm trọng/tái phạm)
Trục xuất là hình thức xử phạt áp dụng theo Nghị định 59/2026/NĐ-CP (hiệu lực 01/4/2026, thay thế toàn bộ Nghị định 142/2021/NĐ-CP — tuyệt đối không trích một chữ nào từ NĐ 142/2021/NĐ-CP làm căn cứ hiện hành). Trình tự theo Điều 8 NĐ 59/2026/NĐ-CP: người thi hành công vụ lập biên bản vi phạm hành chính → gửi tài liệu về cơ quan quản lý xuất nhập cảnh Công an cấp tỉnh nơi xảy ra vi phạm (hoặc Cục Quản lý xuất nhập cảnh Bộ Công an nếu do cơ quan trung ương phát hiện) → trong 03 ngày làm việc kể từ khi nhận, cơ quan quản lý xuất nhập cảnh kiểm tra và hoàn thiện hồ sơ đề nghị áp dụng hình thức xử phạt trục xuất. Trong thời gian làm thủ tục, người vi phạm có thể bị áp dụng biện pháp quản lý: hạn chế đi lại, chỉ định chỗ ở, tạm giữ hộ chiếu/giấy tờ tùy thân.
7. Hệ quả nhập cảnh trở lại
Người bị trục xuất → chưa cho nhập cảnh trong 03 năm kể từ ngày quyết định có hiệu lực (Điều 21 khoản 5 VBHN 62); người bị buộc xuất cảnh → 06 tháng (Điều 21 khoản 6 VBHN 62). Lưu ý: bài này không nêu ngưỡng cứng phân định “chỉ phạt tiền + buộc xuất cảnh” với “áp dụng trục xuất” — việc áp dụng hình thức nào do cơ quan có thẩm quyền quyết định theo tính chất, mức độ vi phạm.
8. Vượt ngưỡng hành chính → trách nhiệm hình sự (cảnh báo)
Theo quy định hiện hành của Bộ luật Hình sự: người ở lại Việt Nam trái phép đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này mà còn vi phạm — Điều 347 BLHS (phạt tiền 5–50 triệu đồng hoặc phạt tù 06 tháng–3 năm); tổ chức, môi giới cho người khác ở lại Việt Nam trái phép vì vụ lợi — Điều 348 BLHS (phạt tù 1–5 năm; tăng nặng 5–10 năm hoặc 7–15 năm). Nội dung hình sự trong bài chỉ ở mức cảnh báo, không đi sâu.
Câu hỏi thường gặp
Quá hạn bao nhiêu ngày thì bị trục xuất?
Không có ngưỡng cứng. Trục xuất được áp dụng trong trường hợp nghiêm trọng/tái phạm, do cơ quan có thẩm quyền quyết định theo tính chất, mức độ vi phạm.
Bị buộc xuất cảnh rồi có được nhập cảnh lại ngay?
Không. Chưa cho nhập cảnh trong 06 tháng kể từ ngày quyết định buộc xuất cảnh có hiệu lực (Điều 21.6).
Thủ tục trục xuất hiện nay theo nghị định nào?
Nghị định 59/2026/NĐ-CP (hiệu lực 01/4/2026) — nghị định 142/2021/NĐ-CP đã hết hiệu lực, không còn áp dụng.
Cần tư vấn thủ tục thị thực, tạm trú cho nhà đầu tư nước ngoài tại Việt Nam? Liên hệ FLAT Law Firm qua trang Liên hệ để được hỗ trợ.
Thông tin trên chỉ mang tính tham khảo, không phải tư vấn pháp lý.
Ghi chú minh bạch: Bài viết do hệ thống sản xuất nội dung AI của FLAT Law Firm soạn thảo, đã qua hội đồng kiểm duyệt nội bộ (AI Legal Council QA). Bài viết chưa được luật sư người thật rà soát.