SIAC vs HKIAC vs VIAC: chọn trung tâm trọng tài cho hợp đồng FDI

Điều khoản trọng tài thường là điều khoản cuối cùng được đàm phán trong hợp đồng FDI và là điều khoản đầu tiên được lôi ra đọc khi quan hệ đổ vỡ. Ba lựa chọn quen thuộc nhất với nhà đầu tư tại Việt Nam là SIAC ở Singapore, HKIAC ở Hồng Kông và VIAC ở Hà Nội hoặc Thành phố Hồ Chí Minh. Chúng khác nhau ít ở danh tiếng quảng bá và khác nhau nhiều ở ba biến thực dụng: tổng chi phí, tốc độ ra phán quyết và đường đi của phán quyết tới tài sản của bên thua tại Việt Nam.

Chi phí và tốc độ: đọc cấu trúc phí thay vì đọc khẩu hiệu

SIAC và HKIAC đều tính phí theo giá trị tranh chấp gồm phí trọng tài viên và phí hành chính của tổ chức, cộng chi phí địa điểm, phiên dịch và luật sư tại Singapore hoặc Hồng Kông; với tranh chấp cỡ trung, riêng hệ sinh thái chi phí nước ngoài đã có thể vượt toàn bộ ngân sách tố tụng của một vụ VIAC tương đương. Đổi lại, hai trung tâm này vận hành cơ chế rút gọn trưởng thành: SIAC áp dụng quy tắc hiện hành với thủ tục tinh gọn cho tranh chấp nhỏ và thủ tục rút ngắn cho tranh chấp trung bình, kèm cơ chế trọng tài viên khẩn cấp cho biện pháp tạm thời trước khi hội đồng được thành lập; HKIAC theo quy tắc 2024 cũng có thủ tục rút ngắn và nổi bật ở khâu chỉ định trọng tài viên nhanh cùng chính sách công khai minh bạch về chi phí.

VIAC thắng ở chi phí địa phương và hậu cần: phiên họp tại Việt Nam, hồ sơ tiếng Việt hoặc tiếng Anh, không chi phí đi lại quốc tế cho nhân chứng và luật sư trong nước. Tốc độ tố tụng của VIAC cho tranh chấp thương mại thông thường nằm trong khoảng chấp nhận được, nhưng cơ chế khẩn cấp và thủ tục rút gọn chưa có độ sâu tiền lệ như hai trung tâm quốc tế, và chất lượng trải nghiệm phụ thuộc nhiều vào việc các bên chọn được trọng tài viên chủ tịch có kinh nghiệm quốc tế cho vụ việc có yếu tố nước ngoài.

Uy tín, trung lập và quyền kiểm soát tố tụng

Lý do nhà đầu tư nước ngoài mặc định đòi SIAC hoặc HKIAC không nằm ở chất lượng trọng tài viên, vì danh sách trọng tài viên quốc tế của ba trung tâm chồng lấn nhau đáng kể. Nó nằm ở tính trung lập cảm nhận được: khi đối tác là doanh nghiệp Việt Nam có quan hệ địa phương sâu, một địa điểm trọng tài ngoài Việt Nam cho nhà đầu tư cảm giác sân chơi phẳng hơn, và luật của địa điểm trọng tài tại Singapore hoặc Hồng Kông có truyền thống tòa án ít can thiệp, hỗ trợ trọng tài. VIAC ngược lại cho đối tác Việt Nam cảm giác tương tự về phía mình, nên trong đàm phán, đề xuất VIAC thường là nhượng bộ mà phía Việt Nam xin và phía nước ngoài cân nhắc đổi lấy nhượng bộ khác.

Một biến hay bị quên là luật áp dụng cho chính thỏa thuận trọng tài và ngôn ngữ tố tụng. Đặt địa điểm tại Singapore nhưng chọn luật Việt Nam cho hợp đồng là cấu trúc hoàn toàn khả thi và hay gặp; ngược lại, chọn VIAC nhưng thỏa thuận tố tụng bằng tiếng Anh và áp dụng luật nước ngoài cũng khả thi trong giới hạn các vấn đề bắt buộc của luật Việt Nam. Điều khoản nên chốt riêng bốn thứ: tổ chức trọng tài, địa điểm pháp lý, ngôn ngữ và luật áp dụng, thay vì một dòng chung chung dễ sinh tranh chấp về thẩm quyền trước khi vào được nội dung vụ việc.

Thi hành tại Việt Nam: đoạn đường cuối quyết định giá trị của lựa chọn

Phán quyết của SIAC hay HKIAC, dù thắng lợi tới đâu, chỉ là một văn bản cho tới khi được tòa án Việt Nam công nhận và cho thi hành theo Bộ luật Tố tụng dân sự 92/2015/QH13 và Công ước New York 1958 mà Việt Nam tham gia từ năm 1995. Thủ tục công nhận là một vụ việc riêng tại tòa án cấp tỉnh nơi bên phải thi hành có tài sản hoặc cư trú, với các căn cứ từ chối hẹp tại Điều 459, trong đó căn cứ trái nguyên tắc cơ bản của pháp luật Việt Nam là biến số khó lường nhất. Thời gian và chi phí của chặng này phải được cộng vào tổng chi phí sở hữu của lựa chọn trọng tài nước ngoài ngay từ khi soạn điều khoản.

Phán quyết VIAC không qua chặng công nhận đó: với tư cách phán quyết trọng tài trong nước, nó được thi hành trực tiếp qua cơ quan thi hành án dân sự như một bản án, và chỉ có thể bị yêu cầu hủy trong các trường hợp hẹp của Luật Trọng tài thương mại 54/2010/QH12 như thỏa thuận vô hiệu hoặc tố tụng sai căn bản. Với thương vụ mà toàn bộ tài sản của bên thua nằm tại Việt Nam và giá trị tranh chấp ở cỡ vừa, lợi thế thi hành trực tiếp này của VIAC có thể đáng giá hơn uy tín quốc tế của một phán quyết nước ngoài còn phải đi qua cửa công nhận.

Câu hỏi thường gặp

Ba trung tâm khác nhau ở chi phí, tốc độ, uy tín?

Về chi phí, SIAC và HKIAC ở nhóm cao vì phí theo giá trị tranh chấp cộng toàn bộ chi phí tố tụng tại Singapore hoặc Hồng Kông, trong khi VIAC thấp hơn hẳn nhờ địa điểm và hậu cần trong nước. Về tốc độ, SIAC và HKIAC có cơ chế thủ tục tinh gọn, rút ngắn và trọng tài viên khẩn cấp trưởng thành hơn; VIAC xử lý tranh chấp thương mại thông thường trong khung thời gian chấp nhận được nhưng ít tiền lệ rút gọn hơn. Về uy tín, SIAC và HKIAC mang tính trung lập quốc tế được nhà đầu tư nước ngoài mặc định tin cậy, còn VIAC là trung tâm trong nước có danh sách trọng tài viên quốc tế chồng lấn đáng kể với hai trung tâm kia.

Tranh chấp với đối tác Việt Nam: đặt trọng tài ở đâu?

Quyết định theo vị trí tài sản và cỡ tranh chấp. Nếu tài sản của đối tác chủ yếu ở nước ngoài hoặc giá trị tranh chấp lớn và tính trung lập là ưu tiên số một, SIAC là lựa chọn mặc định cân bằng nhất, HKIAC hợp khi thương vụ gắn với cấu trúc Hồng Kông hoặc Trung Quốc. Nếu toàn bộ tài sản thi hành nằm tại Việt Nam và tranh chấp ở cỡ vừa, VIAC cho đường thi hành trực tiếp không qua thủ tục công nhận phán quyết nước ngoài, thường cho tổng chi phí và thời gian thu hồi tốt hơn. Dù chọn nơi nào, điều khoản phải chốt tổ chức, địa điểm pháp lý, ngôn ngữ và luật áp dụng.

Ngôn ngữ tố tụng và luật áp dụng?

Ngôn ngữ tố tụng do các bên thỏa thuận ở cả ba trung tâm: SIAC và HKIAC vận hành mặc định bằng tiếng Anh, VIAC làm việc bằng tiếng Việt hoặc tiếng Anh theo thỏa thuận. Luật áp dụng cho nội dung hợp đồng là một lựa chọn độc lập với địa điểm trọng tài: có thể trọng tài tại Singapore theo luật Việt Nam, hoặc trọng tài tại VIAC theo luật nước ngoài trong giới hạn các quy định bắt buộc của Việt Nam. Thỏa thuận trọng tài còn có luật điều chỉnh riêng của nó, và điều khoản soạn tốt sẽ nêu tách bạch luật hợp đồng, luật của thỏa thuận trọng tài và luật tố tụng của địa điểm.

Thi hành phán quyết tại Việt Nam từ mỗi trung tâm?

Phán quyết SIAC và HKIAC là phán quyết trọng tài nước ngoài: phải xin tòa án Việt Nam công nhận và cho thi hành theo Bộ luật Tố tụng dân sự 92/2015/QH13 và Công ước New York 1958 trước khi cưỡng chế lên tài sản tại Việt Nam, với rủi ro bị từ chối theo các căn cứ hẹp tại Điều 459. Phán quyết VIAC là phán quyết trong nước: thi hành trực tiếp qua cơ quan thi hành án dân sự như bản án, không qua thủ tục công nhận, và chỉ có thể bị yêu cầu hủy theo các căn cứ hẹp của Luật Trọng tài thương mại 54/2010/QH12. Đây là khác biệt thực dụng lớn nhất giữa hai nhóm lựa chọn khi tài sản của bên thua nằm tại Việt Nam.

Bài viết liên quan

Kiểm duyệt chuyên môn: Hội đồng Luật sư – Công ty Luật TNHH FLAT (FLAT LAW FIRM)

Nội dung phân tích được đối chiếu trực tiếp với quy định pháp luật Việt Nam hiện hành và thực tiễn giải quyết hồ sơ đầu tư nước ngoài (FDI) tại FLAT LAW FIRM.

Xem hồ sơ Đội ngũ Luật sư Đặt lịch tham vấn trực tiếp